Það er til saga af manni sem missti af byltingu. Þetta var rússneskur verkamaður í einhverju verksmiðjubrúki á ónefndum stað á óravíddum þessa mikla lands. Hann var eitilharður bolsjévíki og þráði ekkert heitar en byltingu öreiganna. Svo var það einn dag að sendiboði kemur þangað sem þessi maður stritaði alla daga með þau heimssögulegu skilaboð að keisarnum hefði verið steypt af stóli og öreigabyltingin væri hafin. Þá vill svo ógæfulega til að söguhetja okkar er á kamrinum akkúrat þegar fréttin berst og í stað þess að upplifa óskastund ævinnar varð hann að láta sér nægja daufa endursögn vinnufélaganna af atburðinum. Hann leit víst sjaldan glaðan dag eftir þetta.

Þessi saga er til að minna á að Íslendingar misstu líka af byltingu.  Þegar boðskapur frönsku byltingarinnar barst um síðir til Íslands var allur almenningur á kamrinum. Það voru góðbændur og yfirstéttarkallar sem tóku á móti skilaboðunum og þau höfum við, allt fram á þennan dag aldrei heyrt nema í þeirra dauflegu endursögn.  Í Evrópu var einvaldskóngum steypt af stóli með hirð og aðli í byltingu sem boðaði að þeirra guðlegu völd skyldu færð fólkinu. Ríkisvaldið kæmi frá alþýðu manna, ekki kónginum fyrir hönd Guðs. Í íslensku útgáfunni virtist sem boðskapur frönsku byltingarinnar hefði fjallað um Dani. Þeir skyldu fara og láta okkur í friði.  Íslendingar væru frjáls og fullvalda þjóð.  En hvað almúgann varðar, ja þá  hlytu allir að skilja að hann hefði engan þroska til að flangsast um eða látast fullráða. Og íslenskur almúgi, sem enn er að girða brækurnar eftir kamarinn, nikkar einhverskonar samþykki í hljóði.

 

Svo urðu til íslensk stjórnmál, þökk sé vindum frönsku byltingarinnar og þá fjölluðu þau bara um eitt mál, sjálfstæðismálið. Og enn fjalla íslensk stjórnmál bara um þetta eina mál þegar í hnúana tekur. Ætíð þegar mikið liggur við skulu einhverjir tyrkjaránsmenn birtast við sjóndeildarhringinn og alltaf á eftir fullveldinu, vilja knésetja Íslendinga. Þetta verður jafnvel umsátur allra illra afla austan hafs og vestan og íslensk stjórnmál verða á samri stundu bara um eitt mál, sjálfstæðismálið.

Þannig er vitund þessarar þjóðar mótuð. Við eru Íslendingar áður en við erum nokkuð annað og líka löngu eftir að við erum orðin eitthvað allt annað. Við erum Íslendingar, sama hvaða útlensku bylgjum við fögnum, hverri á eftir annarri. Sama þótt meginstólpar samfélagsins séu fengnir frá útlöndum: lög og reglur, menning, siðir, tíska, tækni og nauðsynjar. Og þó hvergi sé áþreifanlegra en á Íslandi, þar sem menntun heilu stéttanna fer fram erlendis, að þekking nútímasamfélaga er alþjóðleg, skal samt vei þeim sem talar um Ísland sem hluta stærra menningarsvæðis, sem þátt í mengi þjóða. Nei, við erum íslensk þjóð og búum við séríslenskar aðstæður. En aldrei erum við þó meiri Íslendingar en þegar forréttindafólkið okkar er sem afkastamest við að moka auði landsins undan íslensku yfirvaldi í sömu leyniskjólur og skuggalegustu ræningjar heimsins.

 

Þessi fallega samheldni um þjóðsögulega sjálfsmynd okkar hefur alltaf verið besta tækið til að hygla sjálfum sér á kosnað almennings og afla sér áhrifa og geðþóttavalda, því íslensk stjórnmál fjalla um frelsi þjóðinnar ofar sérhverri kröfu. Ofar kröfunni um jöfnuð, ofar kröfunni um heiðarleika, ofar kröfunni um heilbrigði, menntun, öryggi og afkomu. Og íslenskir vinstrimenn, sem löngum hafa haldið á lofti slagorðum frönsku byltingarinnar um frelsi, jafnrétti og bræðralag eru þjóðhollastir allra. Þeir eru fulltrúar alþýðunnar á kamrinum, sem missti af byltingunni og skilur ekki að frelsið átti að verða hennar sjálfrar, en varð þjóðfrelsishugmynd yfirstéttarinnar.

Á Íslandi eru stjórnvöld ekki þjónar almennings, heldur er almenningur þegnar stjórnvaldanna. Þess vegna segja stjórnmálamenn ekki af sér jafnvel þó rúnir séu trausti, þess vegna geta ráðherrar ráðskast með opinber embætti og stofnanir eins og prívateignir og þess vegna telja stjórnvöld ekki tiltökumál að ganga gegn skýrum þjóðarvilja.  Og það er athyglisvert að forsetinn, sem nokkrum sinnum neitaði að skrifa undir gjörninga Alþingis og tók þannig undir útbreidd mótmæli almennings, vildi sjálfur ekki að þessu valdi yrði komið til þjóðarinnar í stjórnarskrá. Valdið átti að vera hans. Almenningur þegnar, ekki valdhafar.  

Svo þannig hefur það verið, að um leið og Íslendingur greiðir atkvæði í kosningum færir hann fórn,  lumar lítilli gjöf í nafni þjóðfrelsins með atkvæðaseðlinum: völdum sínum sem borgari. Og valdið sem vera á hjá þjóðinni í höndum hvers og eins hverfur og flyst til þeirra sem ættu að stjórna í umboði þessa valds, en verða eigendur þess.

   

En það blása vindar umbyltingar eftir hrun og aðrar afhjúpanir sem sýna hve blekkingar, svik og óhollusta  við samfélagið eiga miskunnarlaust djúpar rætur á Íslandi og hversu inngróin stjórnmálin eru sérhagsmunum. Skilaboðin eru, að áður en farið er að ræða önnur mál þarf að færa valdið til fólksins, þar sem það á heima og gera stjórnmálaflokkana að þjónum þessa valds. Og vonandi fara þeir stjórnmálamenn sem ætla í raun að vinna fyrir almannahag nú loks að skilja hvað hefur slegið þá til jarðar hvað eftir annað. Það er þetta vitlausa kerfi sem valdrænir almenning, en gefur valdhöfum frelsi til að fara sínu fram, jafnt rúnir virðingu og trausti sem annars. Engin pólitík getur þjónað almenningi innan slíks kerfis.

   

Íslensk stjórnmál eru á krossgötum og kannski er gamla kerfið komið á leiðarenda eða kannski lafir það enn, um það snúast kosningarnar á morgun. Ég treysti því að þeir flokkar sem tekið hafa sig saman um að endurræsa samfélagið skilji hlutverk sitt og geri sér grein fyrir að það kostar átök að vera sannur fulltrúi almennings. Svo væri óskandi að við fengjum eftir kosningar stjórnvöld sem endurræsta samfélagið.

Mannlíf, mannlíf og aftur mannlíf

Þegar ég kom þangað fyrst, var Siglufjörður höfuðborg hruns á Íslandi. Fúnar bryggjur, tankagímöld og skemmur blöstu við í hryggilegum bæ. Ég man eftir að hafa eigrað um risastóran steypuvöll, einhverskonar síldarvarpa, og það var ekki kjaftur á kreiki í bænum. En þegar hún móðir mín kom þarna fyrst var manngrúinn meiri en hún hafði á ævinn séð, þó alin væri upp á Lækjartorgi.  Og fyrir rúmum hundrað árum þegar Albert Engstöm, sænskur rithöfundur,  kom þangað féll hann eins og allir hinir í stafi yfir mannlífinu og síldinni.  Hann réð þar gátu tilverunnar og ráðningin var síld, síld og aftur síld. Hann langaði ákaflega í sænskan púns að því loknu, en rak sig á innflutningsbann á áfengi, bannlögin á næsta leiti. Þá kom sér vel að það voru 23 leynikrær á Siglufirði, segir hann og vill ekki gefa upp hvar hann fékk sér í staupinu, til að ljóstra ekki upp um eina einustu þeirra. 

Vonadi bragðaðist púnsinn, þó ráðningin á gátu tilverunnar væri ekki alls kostar rétt, hann flaskaði á mannlífinu.  Siglufjörður hefur nefnilega ekki bara verið höfuðstaður síldarinnar, heldur líka mannlífsins á Íslandi. „Ég hef aldrei verið gift, en ég hef verið á Siglufirði“, sagði kerlingin. Mannlíf er kraftur, dregur að sér líf eins og segull, finnur sínar eigin leiðir og sprengir af sér fjötra. Heimskulega fjötra eins og áfengisbann. Síldina kölluðum við silfur hafsins, en gleymdum eðalmálminum í sjálfu fólkinu. 

Við misstum sem sagt af aðalatriðinu, höfum einblínt á síld og fisk og þessa hvalreka atvinnulífsins, þegar hinn raunverulegi auður er fólginn í okkur sjálfum.  Því ef við fólk fær til þess frelsi, skapar það verðmæti úr því sem það hefur. Sjáið bara Landann, þar sem RÚV sýnir okkur sögur af fólki sem gerir silfur úr hlutum sem manni hefði ekki órað fyrir að gætu orðið verðmæti. Nákvæmlega þetta er menning, fólk sem nýtur sín og fær að gera það sem það gerir vel. Og iðandi mannlíf með ólíkar hugmyndir, kunnáttu og reynslu margfaldar kraft menningarinnar.

Fyrir nokkrum dögum gekk ég niður Bankastæti og fyrir aftan mig tveir ungir menn og töluðu ensku. Annar á móðurmálinu en hinn með þessum fallega, harða íslenska hreim. Þeir töluðu tæknimál um  öpp, skýveitur og gagnaflutninga. Svo varð mér ljóst, að þetta var ekki venjulegt strákahjal, heldur voru þeir í raun og veru að smíða app og svo ákafir appsmiðir, að þeir tóku sér ekki hvíld á leiðinni í mat. Þá skaut upp í huga mér skyndimynd Steins Steinars af bæjarlífinu á stríðsárunum, þar sem tveir menn húktu á Tjarnarbakkanum og töluðu um hvað Tjörnin væri fiskilegt vatn. Samt væri enginn fiskur í henni. Mikið hefur Reykjavík batnað. 

Sú Reykjavík sem ég man fyrst var leiðinleg borg. Veitingastaðir að heita engir nema á hótelunum, þar sem útgerðarmógúlar, þingmenn og aðrir stórbokkar gistu helst yfir vetrarmánuðina. Þar var drukkið á herbergjunum og migið í vaskana, en unglingaskríll borgarinnar mátti norpa á Hallærisplaninu og drekka náravolgt brennvín í kók úr buxnastrengnum, enda bjórinn bannaður í nafni ungdómsins. Menning á hallærisplani.

En það er ekki að undra að menning eigi stundum erfitt uppdráttar, því að margt fólk, ekki síst þeir sem kallast valdhafar, óttast mannlíf og menningu. Eins og draughræddir fælast myrkrið, ímyndar þetta fólk sér alls konar hræðilega hluti, ef annað fólk fær að leika lausum hala. En mannlíf er kröftugt afl og nú vaknar gamall Reykvíkingur eins og ég upp við að borgin hefur smám saman gerbreyst og þjóðin um leið.  Lífskraftur og fjölbreytileiki er alls staðar sýnilegur, ekki bara þessi margumtalaði í líki skeggjuðu söngkonunnar,  heldur miklu frekar þessi dagsdaglegi á götum borgarinnar eða í Kolaportinu, sameiginlegum uppáhaldsstað nýbúa og neftóbakskarla. Og daginn sem stelpa með bleikt hár og pírsing selur þér soðninguna í fiskbúðinni og það eru töluð 4 tungumál í biðröðinni fattarðu, að ekkert er lengur eins og það var. 

En á sama tíma rís í landinu hreyfing pólitískra uppvakninga í nafni þjóðlegarar afturhaldssemi. Tekur flugvöll í fóstur til að forða boginni undan frekara mannlífi og telur afbragðshugmynd að Guðni Ágústsson verði borgarstjóri. Menn sjá í hyllingum áburðarversmiðju rísa, í nafni ungdómsins og bíða eftir hvalrekanum, stóriðju með ruðningsáhrifum og öllu. Skilja svo ekkert hvað tefur málið,  frekar en karlarnir skildu af hverju enginn fiskur væri í Tjörninni. En verst er þó að þetta er hreyfing ánauðar sem talar máli nokkurra höfðingja, sem vilja eigna sér auðlindir og gæði landsins fyrir ekki neitt og talar máli þeirra sem hafa komið sér fyrir í kerfum eins og landbúnaðinum og halda öllum þráðum í hendi sér með útbýtingum og höftum. Vill svo auðvitað ríghalda í ónothæfan gjaldmiðilinn, fyrir þá sem finnst best að mjólka kúna í höftum.

Svo segja þau um þá sem andæfa, að þeir hafi ekki trú á  Íslandi!  En þetta sama fólk og leyfir sér þannig að kalla eyðiland hugmynda sinna Ísland, hefur sjálft svo litla trú á Íslendingum að það er meira en vantrú, það er fyrirlitning. Þau sitja, eftir misheppnaða skyndisókn gegn þjóðarvilja, brennimerkt sviknum loforðum, lafhrædd með með skemmdarverk sín í þingnefndum og þora ekki að bera undir þjóðina.  Þjóðina, sem hefur ekki trú á Íslandi, þeirra Íslandi, en vill frelsi til að velja sjálf.

En á meðan ríkisstjórn landsins hrekst stöðugt undan sjálfri sér og þrengir stöðuna í pólitísku manntafli við  raunveruleikann blómstar sú Reykjavík sem Jón Gnarr kveður sem borgarstjóri, aldrei vinsælli. Svona er tilveran óútreiknanleg. Túristar eru nú staðfuglar í Reykjavík og fjölbreytni og kraftur borgarinnar aldrei verið meiri og gerir þjóðina ríkari, rétt eins og síldin og fólkið á Siglufirði gerði okkur öll ríkari. Blómstandi mannlíf hvar sem er, eflir nefnilega okkur öll. Og nú eru líka bjartari tímar líka á Siglufirði, menn hættir að bíða eftir síldinni, en veðja á fólk og hugmyndir. 

Það er farið að heyrast að Jón Gnarr hafi gerbylt stjórnmálum á Íslandi, eins og brátt muni sjást. Maðurinn sem neitaði að vera stjórnmálamaður og varð áhrifamesti stjórnmálamaðurinn. Hvað gerði Jón Gnarr? Ekkert. Nema hlífði okkur við stjórnmálum; klækjum, útúrsnúningi, orðavaðli og spillingu.  Og jú, fagnaði margbreytileikanum. Óttaðist ekki mannlífið, enda sjálfur villingur af Hlemmi og talandi dæmi um hvað lífið er ófyrirsjánlegt, sé því lifað.

Og þetta verður því  krafan, að stjórnmálamenn hafi trú á fólki og trú á menningu og næga trú á sjálfum sér til að hafna útúrsnúningum, blekkingum og klækjum.

Tapað stríð

Sumt stríð verður aldrei unnið. Þannig er um dauðastríðið, því öllu er afmörkuð stund, og þannig er um stríðið sem ríkisstjórn Íslands lýsti á hendur þjóðinni um ákvörðunarréttinn í samskiptum við Evrópusambandið. Það stríð mun hún aldrei vinna. Hún getur sprengt brýrnar og plægt upp járnbrautirnar, en stríðið vinnur hún aldrei.

Því þó hún fengi þingið til að slíta samningaviðræðum við Evrópu, hvers virði yrði slíkur gerningur? Formlega tæpast gildur, gerður í hrópandi andstöðu við yfirgnæfandi meirihluta þjóðarinnar með sviknu umboði í þokkabót, fengnu með loforði um þjóðaratkvæði áður. Og siðferðislega? Já, siðferðislega væri gildi slíkrar slitatillögu jafngott stríðsyfirlýsingu þings við þjóðina.

Hvernig dettur mönnunum þetta í hug, myndi móðir mín kannski segja, er þeim ekki sjálfrátt? Og það er meinið, kannski er þingmönnunum ekki sjálfrátt. Kannski eru það aðrir sem ráða og segja þeim fyrir verkum. Það hneygjast að minnsta kosti margir til að ætla, sem þrumulostnir horfa á þingmeirihlutann þverskallast við hinu augljósa, að draga ályktunartillöguna til baka og efna til kosninga. Hvers konar svar er það, að hafa skipt um skoðun þegar loforð eru hermd upp á mann og hverskonar heimspeki er varnaglakenningin um orðheldni? Og hvers konar röksemdafærsla er það, að lítill meirihluti í skoðanakönnunum, andvígur inngöngu í ESB, helgi að ekki sé tekið mark á yfirgnæfandi meirihluta, sem vill klára samning? Þetta er tapað stríð.

En  hvað hefur leitt þessa þingmenn okkar í slíkar ógöngur? Það er stríðsmóður hinna áköfu Evrópuandstæðinga og hvernig hagmunirnir kynda undir ófriðarkötlunum með misheppnuðu vali á sendiboðum.  Öllu er afmörkuð stund, líka valdi, virtust þeir ekki vita. Gömlu valdsmennirnir treystu herkænsku sinni. Evrópuspursmálið mætti afgreiða hratt og vel út úr heiminum með snöggu höggi á hnakkann, rétt eins og sumum var tryggt áhyggjulaust ævikvöld hér um árið. Þeir sögðu að spurningin um samningaviðræður væri spurningin um já/nei ESB. Skoðun þjóðarinnar lægi fyrir eftir skoðanakannanir og þingkosningar og því mætti afgreiða málið dautt með snöggu þingvinki.

Sannleikurinn er einfaldur, ég tala ekki um í sambanburði við herkænskuna, en á það samt til að sigra. Þetta mikla mál, samskipti Íslands og Evrópusambandins verður ekki leitt til lykta nema á einn veg og það er einfaldasti og augljósasti vegurinn að fara. Þjóðin verður að kjósa, að fengnum samningi að kjósa um og virða niðurstöðuna.  Það er pólitískt, siðferðislega og samfélagslega eina leiðin sem er okkur fær og hún er jafn sjálfsögð og börn fæðist á hverjum degi, dánir séu bornir til grafar og gamlir þulir setjist í helgan stein.

Ómöguleikinn af stöðinni

Ég þekki unga konu upp í Borgarfirði, sem sótti um góða stöðu í bænum og vonar að verði farsælt framtíðarstarf. Það kemur reyndar annar umsækjandi til greina, strákur á Laugarvatni. Þar eð þau voru boðuð samtímis í starfsviðtal má ekki klikka að koma á réttum tíma. En unga konan á engan bíl og býr afskekkt, svo hún hringdi í leigubílastöð sem hún er vön að nota, en lenti á dáldið önugum bílstjóra sem var ekkert um túrinn gefið. Var ekki betur að heyra en hann legði fæð á borgfirðinga, en þegar hún lýsti hve þetta skipti hana miklu máli og hverra erinda hún færi, sagðist hann skyldi koma. Svo skiptust þau á tölvupóstum og þetta var afdráttarlaust ákveðið.

Nú rennur upp sá dagur að hún á að koma í viðtalið, en enginn kemur bíllinn að sækja hana. Byrjuð að stressast hefur hún upp á bílstjóranum, sem bregst hinn versti við og ætlar hvergi að koma. Hann sé að fara á Laugarvatn, ekki upp í Borgarfjörð. Konan, vonsvikin og reið, les honum loforðin sem hann hafði gefið, svo ekkert færi milli mála, en bílstjórinn sat við sinn keip.
-"Þú hlýtur að skilja að það er leigubílalegur ómöguleiki að sækja farþega samtímis í Borgarfjörð og Laugarvatn" segir hann.
Þá hafði hann sem vaktstjóri á stöðinni ákveðið að senda alla bílana á Laugarvatn.
-"Þú skalt samt ekki koma í veg fyrir að ég komist í þetta viðtal, fanturinn þinn" segir konan og skellir á.

Lengra er þessi saga ekki komin, en hún fjallar eins og þið sjáið um ómöguleikann. Fyrri hlutinn um ómöguleika þess að aka bíl samtímis á Laugarvatn og upp í Borgarfjörð og ég er að velta fyrir mér að fjalla um ómöguleika þess að standa ekki við orð sín í seinni hlutanum. Veit bara ekki hvernig sagan á að enda.   

Missi konan af viðtalinu yrði bílstjórinn kannski smám saman ómögulegur af samviskubiti og gerðist myrkfælinn og draughræddur á Lyngdalsheiðinni. Öllum af stöðinni liði illa og færu að villast með farþega um allan bæ, jafnvel um hábjartan dag. Vinnuveitandann, sem réði auðvitað bláeygur strákinn frá Laugarvatni, fer að gruna að eitthvað hefði verið gruggust við ráðningu pilts, sem átti pabba, sem átti leigubílastöð. En allt væri nú um seinan.

Og ef sagan væri þokkalega skrifuð myndi lesandinn undir lokin átta sig á, að hann þekkti þennan vinnuveitanda býsna vel. Vaknaði við hlið hans á hverjum morgni, horfði á hann hlaupa við fót með skólatösku á bakinu, kveddi hann á flugstöðinni á leið út í heim, hitti hann á skrifstofunni, í saumaklúbbnum og veiðiferðinni og færi stundum á kvöldin í heimsókn til hans, lyki lófa um rýra hönd og spyrði upp við eyrað hvernig gengi að láta ellilaunin duga.

En á leiðinni heim í háttinn kviði vinnuveitandinn enn einum morgni með þeim sem eitt sinn var ungur maður frá Laugavatni og hugsaði til stúlku sem honum bauðst, en hann aldrei sá.

Finnst ykkur þetta ekki leiðinleg og niðurdrepandi saga? 

Ef þið viljið annan endi, er hann kannski að finna meðal annarra staða á Austurvelli og á thjod.is

Spurning um traust

Var það ekki Davíð Oddsson sem sagði að stjórnmál snéust bara um eitt: traust? Það var að minnsta kosti einhver sem hafði mikið vit á pólitík og hafi það verið Davíð, mátti hann trútt um tala, enginn naut jafn mikils trausts á valdastóli og hann. Og nú má nærri geta að ég er ekki að tala um hvort menn séu traustsins verðir, ég er bara að tala um traustið sem undistöðu áhrifa í stjórnmálum.

Annað dæmi um traust á stjórnmálamanni er tilfellið Sigmundur Davíð Gunnlausgsson, þetta undrabarn íslenskra stjórnmála. Ungi maðurinn með lífsreynda yfirbragðið og göngulag hundrað ára Framsóknar, sem gekk í flokkin til að verða formaður hans og fór í kosningar til að verða forsætisráðherra. Mögum finnst hann dularfullur og jafnvel skrítinn, en hann var á móti Icesave. Sá staðfastasti og ódeigasti allt fram að dóminum örlagaríka. Dóminum sem sýndi að hann var sá eini með viti, að mörgum sýndist. Menn fengu traust á dularfulla undrabarninu. Traust sem dugði deyjandi flokki hans til fáheyrðs kosningasigurs og honum sjálfum æðsta sætis íslenskra stjórnmála.

En það má líka taka dæmi um hið gagnstæða, skort á trausti í stjórnmálum. Þau eru mýmörg, en mér er sérstaklega hugsað til Halldórs Ásgrímssonar. Halldórs forsætisráðherra, nánar til tekið. Þegar nefndir Davíð og Halldór sömdu um að skiptast á að sitja í stólnum og Halldór forsætisráðherra var eins og illa gerður hlutur á rangri hillu. Traust er nefnilega ekki framseljanlegt öðrum og trausti fylgir sú ábyrgð að rísa undir því.

Nú hefur Sigmund Davíð setið sem forsætisráðherra síðan í vor og ekki átt neina einstaka sigurstund frekar en hægt er að ætlast til og fylgið svona heldur reytst af flokknum, rétt eins og búast mátti við. Þá kemur þessi sunnudagsmorgun sem allir tala um og gefur tilefni til að rifja það upp sem Davíð sagði, eða einhver annar. Það skiptir nefnilega engu hvað menn rausa um þetta viðtal, það er bara ein spurning sem skiptir máli: hvaða traust bera menn nú til Sigmundar Davíðs? Ég hef ekki hugmynd um það, en býst við að það hafi dalað fyrst stuðningsmenn hans þökkuðu brosmilda spyrlinum einum rómi framgöngu forsætisráðherrans. Það í sjálfu sér er ekki ýkja traustvekjandi.

En hvað gerir Sigmundur Davíð? Mun hann fara leið auðmýktarinnar og biðjast afsökunar orða sinna, eins og Þórólfur Matthíasson stakk að honum eða mun hann fara leið hetjunnar og takast á við sig annað viðtal, ennþá ágengara? Eða er honum þetta ef til vill ógerlegt?

Eða eru stjórnmál eftir allt alls ekki spurning um traust heldur spurning um trú? Trú, án efa og gagnrýni. Skyldi einhver stjórnmálamaður trúa því sjálfur?

Lengi að fatta gott verk

Jón Gnarr ætlar að hætta! Þar kom hann mér eins og flestum á óvart og skýring hans sjálfs að hann væri ekki stjórnmálamaður heldur grínisti. Loksins fattaði ég djókinn. Borgarstjórastarfið var grín, eða öllu heldur gerningur, listgerningur en ekki stjórnmálagerningur og frá fagurfræðilegu sjónarmiði hlaut hann að hætta núna. Gerningnum lokið með glæislegri útgöngu.

Ég kann ekki að skýra út list, en kann að meta list eins og hver annar. Góð list hrífur mann og sýnir  heiminn í nýju ljósi; hún er alltaf á undan í mark og lætur mann ekki grípa sig, frekar en ýsan andskotann. Og þeim mun betri verður listin sem hún sýnir hversdagslegri hluti á nýjan hátt. Góð list bætir miningar manns og menningu, sum list breytir meira að segja heiminum og menningu okkar allra.

Ég hélt að Jón Gnarr yrði trúður á borgarstjórastóli. Trúður sem gerði grín að öllu tilstandinu, hæddist að stjórnmálunum og gæfi okkur útrás fyrir reiði og angist, en það varð ekki. Samt neitaði hann að verða stjórnmálamaður. Jón Gnarr fann aðra leið, hann varð hvorki trúður né stjórnmálamaður, heldur venjulegur maður. Það var grínið, Jón Gnarr borgarstjóri og venjulegur maður. Það hlýtur að hafa tekið á. Hann lét hjartað ráða, eins og valdalausir og plottlausir menn gera í fláráðum heimi og neitaði að taka til vopna. Borgarstjórinn sem neitaði pólitískri herþjónustu, gerði hvorki grín að andstæðingum sínum né reifst við þá. Stjórnmálamaður sem neitaði að eiga andstæðinga og setti blómið í byssuhlaupið. En þótt hermenn með blóm í byssuhalupinu vinni engin stríð er hugmyndin af blóminu í byssuhlaupinu dæmi um listaverk sem lifir svo lengi sem byssur verða til. Því þegar stríðin hafa geysað og blóðið runnið eftir strætunum og fólkið er orðið úrvinda af stríðsrekstri getur mynd af blómi í byssukafti stöðvað stríð. Þanning kom þessi gerningur Jóns Gnarr og félaga sem frelsun undan stjórnmálum sem voru komin fram yfir að vera léleg, spillt og hneykslanleg en orðin beinlínis sorgleg og niðurlægjandi. 

Og þá er bara að þakka fyrir sýninguna og vona að okkur auðnist að draga ályktanir af þessu áhrifamikla verki um venjulega manninn í borgarstjórastólnum.

Nýr spítali á gatnamótum

Afsakið, örfá orð um heilbrigðispólitík. Fáir virðast hafa velt vöngum yfir þeim fréttum sem bárust þegar í upphafi stjórnarmyndunar að sjálfstæðismenn vildu aftur sérstakan heilbrigðisrráðherra. Þeim flokki hefur hingað til verið það ráðuneyti laust í hendi í samningum, en virðast nú vilja hafa þar sinn mann fyrst þessi tillaga kemur fram. Stendur eitthvað til? Heilbrigðismálin eru enginn pólitískur sælurætur í þeirri krísu sem verðandi stjórnaflokkar bentu nokkuð dyggilega á í kosningabáráttunni. Og það eru engar ýkjur að heilbrigðiskerið er í alvarlegri kreppu. Hin bráða kreppa er ekki ein, hún er tvöföld og hvor með að minnsta kosti kryppur tvær. Annars vegar er rekstarkreppa eftir ótrúlegan niðurskurð og gengisfellingu í kjölfar hruns með fjársvelta starfsemi og mannauðsvandamál launa, aðstöðu og tækifæra sem ekki eru til neinnar samkeppni lengur. Hins vegar er fjárfestingarkreppa vegna úrelts tækjabúnaðar og haltrandi tækniþróunar, ekki síst á háskólaspítalanum og við því má bæta máli málanna, húsnæðismálunum Landspítala háskólasjúkrahúss. Það er öllum ófremdarástandið ljóst og bráðaþjónusta enn í tvíriti sitthvorumegin Öskjuhlíðar svona löngu eftir sameiningu spítlanna fær mann til að trúa gömlum sögum um draugagang á leiðinni.

Stóra mál fráfarandi stjórnar, Vatnsmýrarspítalinn, er því stigi að manni skilst, að gröfukjaftarnir bíði óþreyjufullir eftir að byrja verkið. Þessi stórframkvæmd vakti hins vegar enga hrifningu verðandi stjórnarflokka og Framsókn vildi í kosningabaráttunni slá henni á frest, svo ný stjórn verður að svara því á fyrsta degi hvort hún ætli að hrökkva eða stökkva út í Vatnsmýrina. Og ef díseldrekunum verður snúið við þarf að kynna okkur plan-bé.

Vert er að hafa í huga að stóri-Landspítali er ekki bara byggingaþyrping heldur líka stefnumótun. Hann er staðfesting og frekari framvinda samjöppunar sérhæfðrar heilbrigðisþjónustu á einn stað undir eina stjórn og það hljómar ekki mjög einkavæðingarvæn stefna. Önnur lausn húsnæðiskreppuni gæti verið hin þveröfuga, að minnka starfsemina og bjóða öðrum að sinna þeim hlutum hennar sem ekki þurfa nauðsynlega að vera á hátæknilegum bráðaspítala. Þetta kemur allt í ljós, eins og karlinn sagði, en ég endurtek að ný ríkisstjórn verður þegar í upphafi að svara hvort fyrri áform standi og hvað annars standi til.

En er krafa sjálfstæðismana um sérstakan heilbrigðisráðherra vísbending um að meiri háttar umbylting í heilbrigðiskerfinu standi til?